otoklavsterilizasyonilacgmpannex-1

İlaç Endüstrisinde Otoklav Kullanımı ve Steril Üretim

Annex 1 (2022) ısıya dayanan ilacı son kabında sterilize etmeyi tercih eder; ilaç endüstrisinde otoklav kullanımının ilk işi budur. Aseptik hatta giden malzemede kuruluk, ambalaj ve bekleme süresi belirler. ABD ve AB ilaç otoriteleri 10⁻⁶ ya da daha iyi sterilite güvencesi ister.

Hüseyin Serdar Şenoğlu•Kurucu
11 dakika okuma süresi

Özet: Annex 1 (2022) ısıya dayanan ilacı son kabında sterilize etmeyi tercih eder; ilaç endüstrisinde otoklav kullanımının ilk işi budur. Aseptik hatta giden malzemede kuruluk, ambalaj ve bekleme süresi belirler. ABD ve AB ilaç otoriteleri 10⁻⁶ ya da daha iyi sterilite güvencesi ister.

İlaç endüstrisinde otoklav kullanımı iki ayrı işe bölünüyor ve sizin hangisini yaptığınız, çevrimden beklediğiniz her şeyi değiştiriyor. İlk durumda otoklav, dolumu bitmiş ve kapatılmış ürünü son kabının içinde sterilize ediyor; çevrim burada ürünün sterilite iddiasının kendisi oluyor. İkinci durumda aseptik dolum hattına girecek ekipmanı, kapları ve kapakları sterilize ediyor, ürün de bu malzemeyle daha sonra aseptik koşulda buluşuyor.

Otoklavın sektörler arasında nasıl kullanıldığını otoklav kullanım alanları yazımızda, sterilizasyonun bütün halkalarını otoklav ile sterilizasyon rehberimizde topladık. Burada yalnızca steril ilaç üretimine bakıyoruz. Her adımı AB GMP (İyi Üretim Uygulamaları) rehberinin steril ürün eki olan Annex 1'in 2022 metnindeki paragrafına bağlıyoruz. Böylece kendi tesisinizde bir kararı savunurken dayanağınızı paragraf numarasıyla gösterebiliyorsunuz.

İlaç Endüstrisinde Otoklav Kullanımı: İki Ayrı İş

Steril üretimde otoklav iki farklı sorumluluk taşıyor. Birinde çevrim ürünün kendisi hakkında karar veriyor, ötekinde aseptik prosese bir girdi hazırlıyor. Ayrımı en baştan yapmanızı öneriyoruz, çünkü validasyonun kapsamı, kabul kriteri ve tesis yerleşimi bu ayrımdan türüyor.

İlaç otoklav iki iş: terminal sterilizasyon ve aseptik hat yollarının karşılaştırmalı akış şeması

Son kabındaki ürün: terminal sterilizasyon

Terminal sterilizasyonda ürün dolduruluyor, kabı kapatılıyor ve otoklava bu kapalı kabın içinde giriyor. Annex 1, bitmiş ürünün mümkün olduğunca nihai kabında, valide ve kontrollü bir prosesle sterilize edilmesini istiyor (8.34). Çevrim başarısız olduğunda kaybedilen şey bir sepet malzeme olmuyor, o serinin sterilite iddiası dayanaksız kalıyor. Bu yüzden terminal sterilizasyonda çevrimi ürün spesifikasyonunun bir parçası gibi okumanızı öneriyoruz.

Aseptik hattın malzemesi: ekipman, kap ve kapaklar

Ürün ısıya duyarlıysa (termolabil) steril filtrasyondan geçiyor ve aseptik koşulda dolduruluyor. Otoklav bu kez ürünü hiç görmüyor; dolum hattında ürüne temas edecek ekipmanı, kapları ve kapakları sterilize ediyor. Bu ikinci kullanımda çevrimin değeri, sterilize ettiği malzemenin aseptik alana bozulmadan ulaşmasına bağlı; o zinciri aşağıda iki ayrı bölümde izliyoruz.

ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA) bu işi 2004 tarihli aseptik işleme kılavuzunda ayrı bir bölümde ele alıyor. C bölümünün başlığı "ekipman, kap ve kapakların sterilizasyonu". Kılavuz, zor ısınan öğelere örnek olarak filtreleri, dolum manifoldlarını, uzun hortumları ve stopper yükünü sayıyor.

Neden Önce Otoklav? Annex 1'de Terminal Sterilizasyon Tercihi

Farmasötik sterilizasyonda Annex 1 yöntemler arasında bir sıralama kuruyor ve bu sıralamanın başında ürünün son kabında, ısıyla sterilize edilmesi duruyor (8.34, 8.37). Aseptik işleme ise bu yol kapandığında devreye giriyor.

Annex 1 yöntem sıralaması: ısıya dayanıklılığa göre terminal sterilizasyon, filtrasyon ve aseptik işleme karar akışı

Annex 1'in yöntem sıralaması (8.34)

Metnin gerekçesi açık: valide ve kontrollü terminal sterilizasyon, steril filtrasyondan ve aseptik işlemeden daha yüksek güvence veriyor (8.34). Ürün son kabında sterilize edilemiyorsa Annex 1 bir ara yol tarif ediyor, yani aseptik prosesin ardından uygulanan terminal ısıl işlem.

Isıya duyarlı ürün ve farmakope dışı yöntem (8.35–8.37)

Sterilizasyon ekipmanının ve çevriminin seçimi, tasarımı ve yeri, tekrarlanabilirliği ve güvenilirliği gösteren bilimsel ilke ve verilere dayanıyor (8.35). Tüm parametreler tanımlanıyor; kritik olanlar kontrol ediliyor, izleniyor ve kaydediliyor. Validasyon da ürün bileşimini, saklama koşullarını ve hazırlamanın başlangıcından sterilizasyona kadar geçen azami süreyi hesaba katıyor (8.36). Bu son kalem üretim planına doğrudan dokunuyor, çünkü dolumdan sonra otoklav sırasında bekleyen bir seri valide edilmiş süreyi aşabiliyor.

Ürününüz basit bir sulu çözelti değilse ya da seçtiğiniz yöntem güncel farmakopede yer almıyorsa Annex 1 özel dikkat istiyor. Böyle durumlarda da mümkün olduğunca ısıyla sterilizasyonu tercih edilen yöntem olarak gösteriyor (8.37).

Annex 1'in sıralamasını ürün dosyası düzeyinde Avrupa İlaç Ajansı'nın (EMA) 1 Ekim 2019'da yürürlüğe giren sterilizasyon kılavuzu somutlaştırıyor. Bu bilimsel kılavuz buhar çevrimlerini letaliteye göre azalan sırayla bir tabloda diziyor ve ürüne uygulanabilen ilk çevrimin seçilmesini istiyor. Her buhar sterilizasyonu için de bir taban koyuyor: en az 8 dakikalık F0 ve en az 110 °C bekletme sıcaklığı.

Annex 1'in ara yoluna karşılık gelen işlem için kılavuzun sınırı da net. F0 değeri 8 dakikanın altında kalan nemli ısı işleminin yalnızca tam terminal çevrime dayanamayan formülasyonlarda, aseptik işlemenin ardından uygun olabileceğini yazıyor. Bu ek işlem, kılavuza göre zayıf bir aseptik uygulamayı telafi etmiyor. Ürününüz tablonun hangi satırına düşüyorsa, üstteki satırların neden uygulanamadığını dosyanızda gerekçelendirmenizi öneriyoruz.

Steril Ürün Ne Demek? SAL 10⁻⁶ ve Çevrim Tasarımı

İlaç üretiminde sterilizasyon, "steril" kelimesini bir olasılık iddiasına dönüştürüyor. EMA kılavuzunun tanımıyla sterilite güvence düzeyi (SAL, Sterility Assurance Level), sterilizasyondan sonra bir üründe canlı mikroorganizma kalma olasılığını adlandırıyor. 10⁻⁶ değeri, sterilize edilen bir milyon birimde en fazla bir steril olmayan birim demek. Sayının ağırlığı ise belgeye göre farklı okunuyor ve bu farkı size açıkça göstermek istiyoruz.

İlaç tarafındaki otoriteler 10⁻⁶'yı gösterilmesi gereken bir düzey olarak yazıyor. FDA'nın 2004 aseptik işleme kılavuzu, bir sterilizasyon prosesinde 10⁻⁶ ya da daha iyi bir SAL'ın gösterilmesini istiyor. FDA'nın 1994 tarihli sterilizasyon başvuru kılavuzu da terminal proseste aynı düzeyi, kap ve kapak dahil steril iddia edilen her parça için bekliyor. İki kılavuz da bağlayıcı bir yönetmelik olarak yazılmamış; FDA'nın beklentisini anlatan rehberler.

EMA da aynı yerde duruyor. 2019 kılavuzu sterilitenin tanımını 10⁻⁶ ya da daha düşük bir SAL'a bağlıyor. Avrupa Farmakopesi'nin (Ph. Eur.) 5.1.1 bölümündeki standart buhar prosesini karşılamayan çevrimlerde de ürün dosyasına, en az üç sterilizasyon koşusunda bu düzeyi gösteren bir özet konmasını istiyor.

ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC) ise 2008 tarihli sağlık tesisleri dezenfeksiyon ve sterilizasyon kılavuzunda aynı sayıya başka bir yerden bakıyor. 10⁻⁶ seçiminin "kesinlikle keyfi" olduğunu ve hasta enfeksiyonu gibi bir olumsuz sonuçla ilişkilendirilmediğini yazıyor. CDC ayrıca ABD'de uzun süredir çift SAL kullanıldığını kaydediyor: kan kültürü tüpü ve drenaj torbası için 10⁻³, neşter ve implant için 10⁻⁶.

Bu ifadeler birbirini iptal etmiyor, çünkü farklı belge türlerinden geliyor. CDC sayının kökenini bir sağlık tesisinin gözünden anlatıyor; FDA ve EMA ise ilaç üreticisinden göstermesini beklediği düzeyi yazıyor.

Annex 1'in 2022 metnindeki sterilizasyon ve nemli ısı paragrafları (8.34–8.65) ise sayısal bir SAL hedefi koymuyor. SAL'ı yalnızca, otoklav bandının gerekli SAL'a ulaşıldığını göstermediğini söylerken anıyor (8.44). Hangi pazara üretiyorsanız, dosyanızda hedefin hangi belgeden geldiğini adıyla ve tarihiyle yazmanızı öneriyoruz.

Çevrimin bu hedefe ulaştığını neyin kanıtladığı sorusunda Annex 1 net bir hiyerarşi kuruyor. Ana kanıt fiziksel ölçüm oluyor, biyolojik indikatör (Bİ) ise uygun olduğunda ek yöntem olarak giriyor (8.36, 8.42). Bİ'nin laboratuvar tarafındaki sıklığını ve okunuşunu otoklav biyolojik indikatör yazımızda ayrıca anlattık.

Parenteral Ürün Sterilizasyonu: Aşırı Isıtılmış Su ve Kap Deformasyonu

Ampul, flakon ya da plastik torbadaki parenteral üründe kap, çevrimin bir parçası hâline geliyor, çünkü ürün çevrimi bu kapalı kabın içinde geçiriyor. Bu yüzden Annex 1 nemli ısıyı doymuş buharla sınırlamıyor ve Blow-Fill-Seal ile Form-Fill-Seal kaplarında deformasyonun çevrim tasarımıyla önlenmesini istiyor (8.55, 8.62).

Annex 1 nemli ısıyı buharla sınırlamıyor (8.55)

Annex 1 nemli ısı sterilizasyonunu doğrudan ya da dolaylı temaslı buhar olarak tanımlıyor. Kaskad ya da daldırma çevrimleriyle çalışan aşırı ısıtılmış su sistemlerini de bu tanıma dahil ediyor (8.55). Bu sistemler, başka çevrim tasarımlarında hasar görebilecek kaplar için kullanılıyor. Belge örnek olarak Blow-Fill-Seal (BFS, şişir-doldur-kapat) kaplarını ve plastik torbaları veriyor.

Aşırı ısıtılmış su tipinin cihaz tarafını otoklav çeşitleri yazımızın ilaç tiplerini anlatan bölümünde ele aldık. Bu tiplerde ısıyı yüke su taşıdığı için Annex 1, suyun gereken bütün temas noktalarına tutarlı biçimde ulaşmasını istiyor (8.64).

Basınç, ısıtma-soğutma hızı ve yükleme deseni

Blow-Fill-Seal ve Form-Fill-Seal ile üretilen katı olmayan kaplarda Annex 1 bozulma ve hasar riskini açıkça adlandırıyor (8.62). Çözümü de çevrimin tasarımında ve kontrolünde gösteriyor: doğru basınç, ısıtma-soğutma hızı ve yükleme deseni. Sıvı çevrimin validasyonu sıcaklığı, süreyi ve/veya F0 değerini içeriyor (8.59); F0'ın sıvı yükte neyi ölçtüğünü F0 değeri yazımızda ayrıntılı anlattık.

Aşırı ısıtılmış sulu otoklavda ilk nitelendirme ise tüm yükün sıcaklık haritalamasını, ısı penetrasyonu ve tekrarlanabilirlik çalışmalarını kapsıyor (8.65). Kap tipini değiştirdiğinizde bu parametrelerin yeniden ele alınacağını varsaymanızı öneriyoruz, çünkü belge deformasyonu doğrudan basınca, hıza ve yükleme desenine bağlıyor.

Aseptik Hattın Malzemesi: Gözenekli Yük, Kuruluk ve Ambalaj

Aseptik hatta gidecek yükte çevrimin başarısı otoklavın kapısında bitmiyor. Yükün kuru çıkması, ambalajının sağlam kalması ve kullanılana kadar valide edilmiş bekleme süresinin içinde durması gerekiyor. Bu üç koşuldan biri tutmadığında haznede geçen dakikalar o öğe için bir şey kanıtlamıyor.

Hava tahliyesi ve kuru çıkış kabul kriteridir (8.56–8.57)

Kapalı kaptaki ürünler dışında kalan yükü Annex 1 kuru ve koruyucu bir bariyer sistemiyle paketlenmiş olarak istiyor. Bu bariyer hava tahliyesine ve buhar nüfuzuna izin veriyor, sterilizasyondan sonra yeniden kontaminasyonu da önlüyor. Yük otoklavdan çıkarken kuruluk gözle kontrol ediliyor ve bu kontrol sterilizasyon kabulünün parçası sayılıyor (8.56–8.57). Hasarlı, ambalajı bozulmuş ya da ıslak çıkan öğe üretim alanından çıkarılıyor ve soruşturuluyor.

Gözenekli yükte buharın işi havanın tamamen atılmasına bağlı, bu yüzden Annex 1 rutin iki test bekliyor. Hava tahliyesi yapan otoklavda normalde günlük bir hava tahliye test çevrimi ya da hava dedektörü isteniyor. Vakum fazlı sterilizatörde buna normalde haftalık kaçak testi ekleniyor (8.60–8.61). Belgenin "normalde" kelimesi başka bir sıklığın gerekçelendirilebileceğini gösteriyor; gerekçeyi yazmadan sıklığı seyreltmemenizi öneriyoruz.

Önce ambalaj, sonra çevrim: bekleme süresi ve raf ömrü (8.46, 8.48)

Sterilize edilen öğe hemen kullanılmayacaksa uygun biçimde kapatılmış ambalajda saklanıyor ve bunun için bir azami bekleme süresi belirleniyor (8.46). Yük ambalajla korunacaksa Annex 1 ambalajlamanın sterilizasyondan önce yapılmasını istiyor. Ambalajın kendisi de nitelendiriliyor: partikül, mikrobiyal, endotoksin/pirojen ya da kimyasal bulaş riskini en aza indirmesi ve seçilen yöntemle uyumlu olması bekleniyor (8.48).

Kapatma prosesinin validasyonu, sterilizasyon öncesi azami bekleme süresini ve atanan azami raf ömrünü hesaba katıyor. Kullanımdan önce de her öğenin steril bariyer sisteminin bütünlüğü kontrol ediliyor. Bu kalemleri çevrim validasyonuyla aynı dosyada tutmanızı öneriyoruz. Bekleme süresi aşıldığında, başarılı bir çevrimin kaydı o öğeyi tek başına kullanılabilir kılmıyor.

Otoklavdan Grade A'ya: Ayrım, Aktarım ve Çevrim Kaydı

Tesis yerleşimi ve kayıt düzeni, sterilize edilen yükün steril kalıp kalmadığını çevrimin kendisi kadar belirliyor.

Sterilize edilen yük nasıl ayrılır, otoklav bandı neyi gösterir? (8.44)

Annex 1, sterilizasyondan geçmiş ürün, ekipman ve bileşenin geçmemiş olanlardan net biçimde ayırt edilmesini istiyor (8.44). Sepet ve tepsi gibi taşıyıcılar ürün adı, seri numarası ve sterilize edilip edilmediği bilgisiyle etiketleniyor ya da elektronik olarak izleniyor.

Otoklav bandı bu ayrımda kullanılabiliyor, ama belge bandın sınırını da yazıyor: bant yalnızca sterilizasyon işleminin gerçekleştiğini gösteriyor. Ürünün steril olduğunu ya da gerekli SAL'a ulaşıldığını kanıtlamıyor. Prosedürlerinizde bandı kabul kriteri gibi okuyan bir adım varsa, onu bu cümleye göre gözden geçirmenizi öneriyoruz.

Grade A'ya aktarım: hava kilidi ve geçiş penceresi (8.47, 8.49)

Kapalı ambalajda sterilize ettiğiniz öğeyi grade A alanına taşırken Annex 1 valide bir yöntem bekliyor. Örnek olarak hava kilidini ya da geçiş penceresini, ambalajın dış yüzeyinin dezenfeksiyonuyla birlikte sayıyor ve hızlı transfer portunu da bir seçenek olarak anıyor (8.47). Aseptik proses için gereken, ürüne temas etmeyen ve sterilize edilemeyen öğelerde ise bu kez etkili ve valide bir dezenfeksiyon ve transfer prosesi gerekiyor. Bu öğeler çevresel izleme programına da giriyor (8.49).

Tesis tarafında bu ihtiyaca verilen tasarım cevaplarından biri çift kapılı otoklav; bu tipi otoklav çeşitleri yazımızda anlattık. Annex 1'in aktarımı düzenleyen 8.47 paragrafı çift kapılı otoklavı adıyla anmıyor, aktarım yönteminin valide olmasını istiyor.

Her çevrim bir serbest bırakma kaydıdır (8.45, 8.50)

Annex 1 her sterilizasyon çalıştırması için bir kayıt ve her çevrim için benzersiz bir kimlik istiyor (8.45, 8.50). Kayıtların uygunluğu, seri sertifikasyonunun ya da serbest bırakma prosedürünün parçası olarak gözden geçirilip onaylanıyor. Kontrol ve izleme düzeneğinde, valide parametrelere uymayan bir çevrimi saptayıp durduracak ya da başarısız sayacak güvenceler ve/veya yedeklilik bulunuyor. Belge buna örnek olarak birbirinden bağımsız sistemlere bağlı çift prob veriyor (8.50); ayrıntısını FDA otoklav validasyon kılavuzu yazımızda iki belgeyi karşılaştırarak anlattık.

Bİ sonucu da bu kararı tek başına çeviremiyor. Annex 1, Bİ'nin diğer kritik parametreleri ve proses tasarımını tek başına geçersiz kılmak için kullanılmamasını istiyor (8.42). Laboratuvarda Bİ'yi son söz sayan bir alışkanlıkla çalışıyorsanız, sizin için ilaç tarafındaki asıl fark tam burası. Kaydın elektronik tarafını, yani AB GMP'nin bilgisayarlı sistemler eki Annex 11'i ve ABD'deki 21 CFR Part 11'i otoklav kullanım alanları yazımızda açtık.

Cihaz seçerken çevrim kaydını, yedekli probu ve yükünüzü valide edecek yükleme desenini birlikte sormanızı öneriyoruz. Raypa'nın ilaç üretimine yönelik otoklav ailesini Raypa GMP otoklavlar sayfasında inceleyebilirsiniz; sayfanın başlığı ön vakum sınıfını, gövdesi ise GMP kaydı ve veri bütünlüğünü anlatıyor.

Sıkça Sorulan Sorular

İlaç endüstrisinde otoklav ne için kullanılır?

İlaç endüstrisinde otoklav kullanımı iki işten oluşuyor: ısıya dayanan ürünü son kabında sterilize etmek ve aseptik dolum hattının ekipmanını, kaplarını ve kapaklarını sterilize etmek. Annex 1 (2022) mümkün olduğunda ilk yolu, yani terminal sterilizasyonu tercih ediyor (8.34).

Terminal sterilizasyon ile aseptik üretim arasındaki fark nedir?

Terminal sterilizasyonda ürün kapatılmış son kabının içinde sterilize ediliyor. Aseptik üretimde ise ürün steril filtrasyondan geçiyor ve önceden sterilize edilmiş kaplara aseptik koşulda dolduruluyor. Annex 1'e göre valide ve kontrollü terminal sterilizasyon daha yüksek güvence veriyor.

İlaç üretiminde otoklav ne sıklıkla yeniden valide edilir?

Annex 1'e göre ısıl sterilizasyon çevrimleri, en kötü durum sayılan yükleme desenleri için en az yılda bir revalide ediliyor (8.39). Diğer yükleme desenlerinin sıklığını ise üretici, Kontaminasyon Kontrol Stratejisinde (CCS) gerekçelendiriyor. Revalidasyonun kapsamını otoklav validasyonu yazımızda anlattık.

Ampul ve flakon otoklavda sterilize edilir mi?

Ürün ısıya dayanıyorsa evet. Ampul ve flakon ürünün nihai kabı oluyor ve Annex 1 bitmiş ürünün mümkün olduğunca nihai kabında sterilize edilmesini istiyor (8.34). Hasar görebilecek kaplar için nemli ısı kapsamına aşırı ısıtılmış su sistemleri de giriyor (8.55). Blow-Fill-Seal ve Form-Fill-Seal ile üretilen katı olmayan kaplarda Annex 1, deformasyonun basınç, ısıtma-soğutma hızı ve yükleme deseniyle önlenmesini istiyor (8.62).

Kaynaklar ve Referanslar