Nem alan bir tozda parçacık yüzeyleri yumuşayıp birbirine yapışıyor, aralarında kurulan köprüler de zamanla sertleşip tozu bir kek hâline getiriyor. Arkasında çoğu zaman aynı mekanizmayı görüyoruz: toz su aldıkça camsı geçiş sıcaklığı düşüyor ve depo sıcaklığına yaklaşıyor. Parçacık yüzeyi de böylece sert ve camsı hâlinden yumuşak, yapışkan bir hâle geçiyor.
Nem içeriği spesifikasyona uyan bir süt tozu partisinin birkaç hafta sonra depodan sert bloklar hâlinde döndüğünü düşünün. Nem yüzdesi doğru ölçülmüş olabilir; tozun davranışını ise su aktivitesi (aw), depo sıcaklığı ve geçen süre belirliyor. İki ölçümün neden farklı şeyler söylediğini su aktivitesi ile nem içeriği farkını anlattığımız yazıda bulabilirsiniz.
Kekleşmeyi tek bir aw eşiğine bağlamak bu yüzden size eksik bir resim veriyor. Tozun Tg'si ile depo sıcaklığı arasındaki fark, suyun miktarı, geçen süre ve tozun üstündeki yük birlikte çalışıyor. Bizim için aw optimizasyonu da bu dördünü birlikte kontrol etmek anlamına geliyor.
Kekleşme (Caking) Nedir: Yapışkanlık, Aglomerasyon ve Sert Kek
Kekleşme ve topaklanma kelimelerini aynı olgu için, İngilizcedeki caking karşılığı olarak kullanıyoruz. Aglomerasyonu ise ayrı tutuyoruz, çünkü aşağıda andığımız derleme onu aynı sürecin bir ara aşaması olarak anlatıyor.
Szołtysik ve arkadaşlarının 2026 tarihli derlemesi yüksek proteinli süt tozlarında üç aşamalı bir konsolidasyon sürekliliği tarif ediyor. İlk aşama yüzey yapışkanlığı ve buradaki bağ zayıf, kısmen de geri dönüşlü. İkinci aşama aglomerasyon, yani parçacıkların kontrolsüz kümelenmesi. Son aşama kekleşme: parçacıklar arasında mekanik olarak dayanıklı köprüler kuruluyor ve toz akışkanlığını yitiriyor.
Derlemeye göre kekleşmiş tozun sorunu akışla da bitmiyor, çünkü toz yeniden suya karıştırıldığında çözünme gecikiyor ve eksik kalıyor. Müşteriniz tozun hem dökülmesini hem de çözünmesini beklediği için iki kayıp birlikte ürünün işlevini bozuyor.
Decagon'un 2006 tarihli su aktivitesi temel belgesi de tozlardaki topaklanmanın, kümeleşmenin, çökmenin ve yapışkanlığın su aktivitesine, zamana ve sıcaklığa bağlı olduğunu yazıyor. Bu üç değişkeni aşağıda tek tek açıyoruz ve derlemenin eklediği dördüncü değişkeni, tozun üstündeki yükü de yanlarına koyuyoruz.

Camsı Geçiş: Su Tozun Tg'sini Nasıl Düşürür
Amorf karbonhidrat ve protein matrisleri camsı geçiş sıcaklığının altında sert ve kırılgan, yani camsı hâlde duruyor. Tg'nin üstünde ise lastiksi, yumuşak ve yapışkan bir hâle geçiyorlar. Kashiwakura ve arkadaşları (2024) amorf karbonhidrat tozlarının lastiksi hâlde kolayca kekleştiğini yazıyor.
Su bu tabloda plastikleştirici gibi davranıyor. Hidrofilik amorf karbonhidratların Tg'si su içeriği ve aw arttıkça düşüyor. Bu yüzden depo sıcaklığı hiç değişmese bile su alan bir toz camsı geçişin öbür tarafına geçebiliyor. Derlemenin anlattığı zincirde yüzeyin viskozitesi bu noktada düşüyor ve parçacıklar arasında köprü kurulabiliyor.
Kritik Su İçeriği ve 25 °C Kabulü
Tg'nin depo sıcaklığına indiği su içeriğine kritik su içeriği (Wc), ona karşılık gelen aw'ye de kritik aw (awc) diyoruz. Kashiwakura ve arkadaşları ile Anantawittayanon ve arkadaşları (2025) bu noktayı tipik ortam sıcaklığı olarak 298 K, yani 25 °C için tanımlıyor. Hesap zincirinde susuz katının Tg'sinden (Tgs) Gordon-Taylor denklemiyle Wc bulunuyor, GAB (Guggenheim–Anderson–de Boer) izoterm modeli de Wc'yi awc'ye çeviriyor. Denklemin kendisini ve yazarların ölçtüğü sapmayı Gordon-Taylor hesabının adımlarını gösterdiğimiz izoterm yazısında bulabilirsiniz.
298 K bir kabul ve aynı malzemenin awc değeri sıcaklığa bağlı. Deponuz 25 °C'den sıcaksa Tg'nin daha yüksek bir sıcaklığın üstünde kalması gerekiyor, bu da tozun daha az su taşıyabileceği anlamına geliyor. Eşiğin daha düşük bir aw'ye kaymasını bu yüzden bekliyoruz, ama kaynaklar bu kayma için bir sayı vermiyor.
Yöntemin bir kapsam sınırı da var. Kashiwakura'ya göre hesap yalnız Tgs'si 25 °C'nin belirgin üstündeki tip II izotermli malzemelerde çalışıyor. Düşük Tgs'li tip III bir malzemede awc tanımlanamıyor, çünkü malzeme tüm aw aralığında lastiksi ya da sıvı hâlde kalıyor. Tgs değerini literatürden alabilir ya da diferansiyel taramalı kalorimetriyle (DSC) ölçebilirsiniz.
T − Tg Farkı ve Suyun Bağlayıcı Rolü
Depo sıcaklığı ile camsı geçiş sıcaklığı arasındaki farka T − Tg diyoruz. Fark büyüdükçe toz lastiksi hâle daha derinden giriyor ve kekleşme derecesi artıyor. Ancak Anantawittayanon ve arkadaşlarının ölçümleri lastiksi hâlin tek başına yetmediğini de gösteriyor, çünkü suyun parçacıkları gerçekten bağlayacak kadar çok olması gerekiyor.
Anantawittayanon Deneyi: Maltodekstrin Tozunda T − Tg
Anantawittayanon ve arkadaşları maltodekstrin tozunu ve kuru ağırlıkça %10 ile %20 glikoz içeren iki karışımını kullandı. Tozları 25 °C'de doymuş tuzlarla 7 gün bekletip aw 0,225–0,576 aralığına getirdiler. Tozları ardından kapalı kapta 30–70 °C'de 7 gün tuttular, 25 °C'ye döndürüp elediler ve kekleşme derecesini elekte kalan ağırlık yüzdesiyle ölçtüler.
Kekleşme derecesi aw ve sıcaklıkla birlikte arttı ve yüksek aw'li tozlarda bu artış T − Tg ile çizgisel ilerledi. Kekin kırılma gerilimi de T − Tg ile yükseldi, yani suyun bağlayıcı etkisi daha sert bir kek oluşturdu. Yazarlar bu artışın numuneye göre değiştiğini de belirtiyor.
Tek Tabakanın Altındaki Su ve Lastiksi Hâlde Kekleşmeyen Tozlar
Çalışmanın en öğretici sonucu düşük aw'li tozlardan geldi. Bu tozlar T − Tg sıfırın üstündeyken, yani lastiksi hâldeyken bile kekleşmeye direndi. Yazarlar bunu suyun bağlayıcı rolüne bağlıyor: tek tabaka su içeriğinin (Wm) altında kalan su kekleşme için etkisiz kalıyor. Bağlayıcı etki ise Wm ile Wc arasında bir yerde başlıyor.
Yazarlar bu başlangıcı iki oranla tarif ediyor. Çok tabakalı adsorbe su derecesini (Wm − W)/(Wm − Wc), çok tabakalı aw derecesini de (awm − aw)/(awm − awc) olarak tanımlıyorlar. Bağlayıcı etki, birinci oran 0,44–0,71, ikinci oran 0,56–0,82 arasındayken başlıyor.
Bu sonuç yaygın "T > Tg ise toz kekleşir" kuralını tamamlıyor. Kural gerekli koşulu söylüyor, ama yeterli koşulu söylemiyor. Szołtysik derlemesi de Tg düşüşünü kekleşmenin doğrudan kanıtı olarak okumuyor, onu süreci mümkün kılan bir koşul sayıyor. Maltodekstrin ve glikoz bir amorf karbonhidrat modeli olduğu için süt proteini içeren tozlara aşağıda ayrıca bakıyoruz.

Zaman, Sıcaklık Döngüsü ve Yük: Kekleşmeyi Süreç Olarak Okumak
Tg tozun o anki durumunu tarif ediyor, kekleşme ise zamana yayılan bir süreç. Szołtysik derlemesine göre parçacıkların temas kurması, aralarında sıvı köprü oluşması, viskoz akış ve köprünün güçlenmesi zaman istiyor. Anantawittayanon ve arkadaşları da kekleşmeyi denge benzeri koşullarda ölçtü ve zamana bağlılığın kinetik analizini gelecek çalışmalara bıraktı. Bu yüzden "Tg'nin altındayız, güvendeyiz" cümlesini süre bilgisi olmadan eksik buluyoruz.
Sevkiyatta Sıcaklık ve Nem Döngüsü
Derlemenin aktardığına göre nakliye konteyneri gibi sıcaklığın ve nemin döngüyle değiştiği ortamlar yoğuşmaya ve yerel olarak yüksek aw'ye yol açıyor. Ortalama bağıl nem (RH) ılımlı görünse bile bu döngüler geri dönüşsüz konsolidasyonu hızlandırıyor. Su, aw'si yüksek bölgeden düşük bölgeye göç ettiği için derleme bu yerel yüksek aw noktalarını aglomerasyonun ve kekleşmenin başladığı yerler olarak anıyor.
Çuval İstifi ve Silo Basıncı
Kekleşmenin dördüncü değişkeni yük. Derlemeye göre çuval istifi ve silo basıncı gibi konsolidasyon yükleri parçacıklar arasındaki köprülerin oluşumunu hızlandırıyor. Ambalaj ise nemin içeri giriş hızını ve ambalajın içindeki boşluğun bağıl nemini belirliyor.
Derleme kendi literatüründe bir boşluğa da işaret ediyor: yüksek proteinli tozlarda ambalaj bariyerini, yükü ve zamanı birlikte inceleyen çalışma az. Bu yüzden istif yüksekliği için size bir sayı veremiyoruz ve yükün en çok bindiği alt sıradaki çuvalları ayrıca izlemenizi öneriyoruz.
Yüksek Proteinli Süt Tozlarında Kekleşme
Süt tozu topaklanması çoğu zaman bir laktoz sorunu olarak anlatılıyor. Szołtysik derlemesi ise yüksek proteinli süt tozlarında farklı bir tablo çiziyor. Bu sınıfa süt protein konsantresi ve izolatı (MPC/MPI), peyniraltı suyu protein konsantresi ve izolatı (WPC/WPI) ve kazein tozları giriyor. Bu sınıfın düşük laktozlu tozlarında kekleşmeyi protein plastikleşmesi, protein-protein etkileşimleri ve mineral köprüleri yönlendiriyor; laktoz kristalleşmesi karışık bileşimli sınıflarda ikincil kalıyor.
Laktozlu ve Laktozsuz Protein Tozları Aynı Koşulda
Derlemenin aktardığı bir faktöriyel çalışmada Phosanam ve arkadaşları dört tozu karşılaştırdı: WPC35, WPI, sodyum kazeinat ve kalsiyum kazeinat. Tozlar 25, 35 ve 45 °C'de, %11, %44 ve %85 bağıl nemde depolandı. Tg her sıcaklıkta nem arttıkça düştü, laktoz içeren WPC35'te ise yüksek nemde laktoz kristalleşti ve kekleşme görüldü. Düşük laktozlu whey ve kazeinat tozları da %85 bağıl nemde ve 45 °C'de kekleşti.
Derleme yaklaşık %70–88 protein içeren MPC tozları için de aynı yönü aktarıyor. 25 ve 40 °C'de birkaç hafta depolanan bu tozlarda yüksek sıcaklık daha fazla kohezyon ve daha düşük akışkanlık getirdi. Laktozu çok düşük bir tozun da kekleşebilmesi, protein tozunuzda yalnız laktoz kristalleşmesini izlemenin yetmeyeceği anlamına geliyor.
Yağsız Süt Tozu ve MPC-85 İzotermlerinden Okunanlar
Kadas ve arkadaşları (2025) iki tozu karşılaştırdı: yağsız süt tozunda (NFDM) şeker oranı %51,70, süt protein konsantresi MPC-85'te ise %3,01. Yazarlar NFDM için yüksek laktoz, düşük camsı geçiş noktası ve kekleşme eğilimi nedeniyle düşük nemli depolama öneriyor. Bu çalışmada Tg ölçülmediği için bu cümleyi yazarların yorumu olarak okuyoruz.
Aynı çalışmada kontrolsüz depoyu temsil etsin diye seçilen 40 °C'de, nem içeriği aw yaklaşık 0,30 ile 0,50 arasında keskin biçimde arttı. Yani 40 °C'deki bir depoda bu aralıktaki küçük bir aw artışı, bu iki tozun su içeriğini belirgin biçimde yükseltiyor. Adsorpsiyon ile desorpsiyon kolları arasındaki farkı ve model seçimini nem sorpsiyon izotermini anlattığımız yazıda ayrıntılı ele aldık.
Toz Ürünlerde Su Aktivitesi Optimizasyonu: Eşik, Ambalaj ve Depo
Toz ürünlerde su aktivitesi optimizasyonu, tozunuzun kekleşme eşiğini depo sıcaklığında bilmek ve tozu o eşiğin altında tutacak kurutma sonunu, ambalajı ve depo koşulunu seçmek demek. Her toz için geçerli tek bir ideal aw yok, çünkü eşik bileşime ve sıcaklığa bağlı.
Kekleşme İçin Kritik aw'yi Belirlemek
Kaynaklar eşiği bulmak için iki yol gösteriyor. Birincisi yukarıda anlattığımız hesap, yani tozun Tg'sinden ve izoteriminden kritik su içeriğini ve kritik aw'yi çıkarmak. İkincisi izotermin kendisindeki kırılma noktası.
Karrila ve Karrila (2020) çıtır bir atıştırmalıkta, dinamik çiğ noktası izoterminin (DDI) gözle görülür bir dönüm noktası olmadan pürüzsüz çıktığını gösterdi. Kritik noktayı parçalı doğrusal regresyonla okudular ve sonucun parçacık boyutuna bağlı olduğunu buldular.
Üreticiye göre izotermlerle topaklanma, kümeleşme ve doku kaybının başladığı düzeyler belirlenebiliyor. Szołtysik derlemesi çoğu yüksek proteinli toz için aw'yi tipik olarak 0,2–0,3'ün altında tutmayı öneriyor. Derleme bu sayıyı kendisi ölçmedi, başka kaynaklara atıfla genel bir öneri olarak veriyor; tozunuzun kendi eşiğinin yerini tutmuyor.
Kaynaklarda anılan 0,6 ya da 0,65 gibi değerler ise mikrobiyal kararlılığın sınırları ve başka bir bozulmayı tarif ediyor. Bu sınırları su aktivitesi ile mikrobiyal güvenliği anlattığımız yazıda bulabilirsiniz; kekleşme eşiğiyle karıştırmamanızı öneriyoruz.
Ambalaj Bariyeri, Kurutucu ve Azot
Derleme ambalaj tarafında üç önlemi birlikte öneriyor: çok katmanlı yüksek bariyerli laminat, ambalaja konan kurutucu (desiccant) ve azot gazı. Laminata örnek olarak da PET/Al/PE, yani polietilen tereftalat, alüminyum ve polietilen katmanlı filmi veriyor. Bariyerin ne kadar yeteceği filmin su buharı geçirgenliğine (WVTR) ve dış ortamın nemine bağlı, bu yüzden filmi seçmeden önce deponuzun nemini bilmeniz gerekiyor. Ambalajdan giren nemin aw'yi zamanla nasıl yükselttiğini hesaplamak için ambalaj geçirgenliğiyle raf ömrü tahminini gösterdiğimiz bölüme bakabilirsiniz.
Depo Sıcaklığı ve Tg Marjı
Derleme depo sıcaklığını Tg'nin tipik olarak 20–30 °C altında tutmayı öneriyor ve bu sayı da derlemenin atıfla aktardığı genel bir öneri. Marj bileşime göre sabit kalmıyor: MPC nemlendikçe Tg'si ve termomekanik dayanımı belirgin biçimde düşüyor, yani güvenli sıcaklık marjı tozun nemine bağlı. Sevkiyattaki sıcaklık döngüsünü ve istif yükünü azaltmak da yukarıda anlattığımız iki süreç değişkenini kontrol etmenin yolu.
Tozunuzun aw değerini üretimden çıktığı anda ve depo sıcaklığında ölçmenizi, eşiği de o sıcaklıkta okumanızı öneriyoruz. Ölçüm ilkesini ve sıcaklığın sonuca etkisini su aktivitesi ölçüm yöntemlerini karşılaştırdığımız yazıda bulabilirsiniz.
Tozunuzu, ambalajınızı ve depo koşulunuzu teklif formundan bize yazın; kekleşme eşiğini hangi ölçümle çıkaracağınızı birlikte belirleyelim. AQUALAB su aktivitesi ve izoterm ölçüm sistemlerini marka sayfamızda inceleyebilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular
Kekleşme ile topaklanma aynı şey mi?
Evet, iki kelimeyi de aynı olgu, yani İngilizcedeki caking için kullanıyoruz. Aglomerasyon ise sürecin bir ara aşaması, çünkü Szołtysik derlemesi yapışkanlığı, aglomerasyonu ve kekleşmeyi aynı konsolidasyon sürecinin ardışık aşamaları sayıyor.
Kekleşmiş toz eski hâline döner mi?
Szołtysik derlemesi yalnız ilk aşamayı, zayıf bir bağ olan yüzey yapışkanlığını kısmen geri dönüşlü sayıyor. Kekleşmede ise parçacıklar arasında dayanıklı köprüler kuruluyor ve derlemeye göre toz yeniden hidrasyonda gecikme ve eksik çözünme gösteriyor. Elemenin ya da kırmanın tozun işlevini geri getirdiğini gösteren bir kaynağımız yok.
Kekleşmeyi önlemek için aw kaç olmalı?
Her toz için geçerli tek bir sayı yok, çünkü eşik tozun Tg'sine ve depo sıcaklığına bağlı. Szołtysik derlemesi çoğu yüksek proteinli toz için başka kaynaklara atıfla 0,2–0,3'ün altını öneriyor. Biz yine de size tozunuzun kendi eşiğini Tg ve izotermden, depo sıcaklığında çıkarmanızı öneriyoruz.
Su aktivitesi ölçümü kekleşmeyi önceden gösterir mi?
Tek bir aw ölçümü tozun o anki durumunu gösteriyor, kekleşme sürecinin ne kadar ilerleyeceğini göstermiyor. Decagon tozun aw'sinin nem içeriğine ve sıcaklığa göre bilinmesi gerektiğini yazıyor; ölçümü Tg ve izotermle birlikte okuduğunuzda tozunuzun eşiğe ne kadar yakın olduğunu görebilirsiniz.
Kaynaklar ve Referanslar
- Anantawittayanon, S., Mochizuki, T., Kawai, K., Effects of Water Activity and Temperature on the Caking Properties of Amorphous Carbohydrate Powders, Journal of Applied Glycoscience 72(1): 7201103, 2025. doi:10.5458/jag.7201103. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11975220/
- Szołtysik, M., Dibagar, N., Słupska, M., Serowik, M. ve ark., Physical Instability and Functional Deterioration of High-Protein Dairy Powders: Mechanisms of Caking, Agglomeration, and Rehydration Loss, Molecules 31(13): 2230, 2026 (derleme). doi:10.3390/molecules31132230. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC13362723/
- Kashiwakura, Y., Sogabe, T., Anantawittayanon, S., Mochizuki, T. ve ark., Water Sorption Isotherm and Critical Water Activity of Amorphous Water-Soluble Carbohydrates Characterized by the Glass Transition Temperature, Journal of Applied Glycoscience 71(1): 15–21, 2024. doi:10.5458/jag.jag.JAG-2023_0015. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11117189/
- Kadas, E., Oduola, A., Rubinelli, P. M., Atungulu, G. G. ve ark., Modeling moisture sorption isotherms of milk powders at ambient and elevated temperatures using the dynamic dewpoint isotherm (DDI) method, JDS Communications 6(5): 629–634, 2025. doi:10.3168/jdsc.2024-0683. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12414362/
- Karrila, S. J., Karrila, T. T., Effect of powdering on critical water activity estimate from dynamic dewpoint isotherm of a crispy starch-based snack: a case study with fish cracker, Journal of Food Science and Technology 57(11): 4123–4132, 2020. doi:10.1007/s13197-020-04448-9. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7520483/
- AQUALAB, Moisture content vs water activity: Choosing the right measurement (üretici makalesi, yayın tarihi belirtilmemiş). https://aqualab.com/learn/moisture-content-vs-water-activity-choosing-right-measurement
- Decagon Devices, Fundamentals of Water Activity, 2006.


